دریچه ی صبح

سخت‏گیرى و تعصب خامى است تا جنینى کار خون آشامى است‏

 

هزار نکته ی باریک تر ز موی اینجاست:

 

ده چراغ ار حاضر آید در مکان                       هر یکى باشد به صورت غیر آن

فرق نتوان کرد نور هر یکى                          چون به نورش روى آرى، بى شکى

گر تو صد سیب و صد آبى بشمرى               صد نماند یک شود چون بفشرى‏

در معانى قسمت و اعداد نیست                 در معانى تجزیه و افراد نیست‏

تفرقه در روح حیوانى بود                            نفس واحد روح انسانى بود

اتحاد یار با یاران خوش است                      پاى معنى گیر، صورت سرکش است‏

منبسط هستیم و یک گوهر همه                 بى‏سر و بى‏پا بدیم آن سر همه‏

یک گهر هستیم همچون آفتاب                    بى‏گره هستیم و صافى همچو آب‏

چون به صورت آمد آن نور سره                    شد عدد چون سایه‏هاى کنگره‏

کنگره ویران کنید از منجنیق                       تا رود فرق از میان این فریق‏

اختلاف خلق از نام اوفتاد                          چون به معنا رفت آرام اوفتاد

درگذر از نام و بنگر در صفات                       تا صفاتت ره نماید سوى ذات

 

در ابیات بالا مولانا تلاش می کند انسان بودن انسان را متذکر شود. آنچه ما هستیم آن روح انسانی ماست که در پی این صورت های متفاوت مستتر است. درست مانند تفاوت معنا و صورت. صورت های مختلف می توانند حامل معنا های یکسان باشند و مذال می اورد از چراغ ها که کارشان نور افرینی است اگر چه چهره ی چراغها متفاوت است. 

تفرقه در روح حیوانی بود   نفس واحد روح انسانی بود

ما اگر در حد حیوانی خود بمانیم آنگاه متوجه تفریق ها و تفاوت ها می شویم اما اگر به نفس انسانی خویش متوجه شویم انگاه همه یک نفس واحدیم. آن نور الهی که در وجود و فطرت انسانی ما نهفته است یکیست ودر این دنیا به صورت های گوناگون در می آید و اما در همین دنیا ما انسانها اگر به معنا رو کنیم می توانیم به آرامش برسیم. 

اینجا مولانا به مساله ی اسما و صفات وذات هم اشاره می کند. 


نیست‌وش باشد خیال اندر جهان               تو جهانى بر خیالى بین روان‏

بر خیالى صلح‏شان و جنگشان                  واز خیالى فخرشان و ننگشان‏

جمله خلقان سخرهء اندیشه‌اند                  زاین سبب خسته دل و غم‌پیشه‌اند

جنگ خلقان همچو جنگ کودکان                جمله بى‏معنى و بى‏مغز و مهان‏

جمله با شمشیر چوبین جنگشان              جمله در لاینفعى آهنگشان‏

جمله‏شان گشته سواره بر نیى                  کاین براق ماست یا دلدل‌پیى

وهم و فکر و حس و ادراک شما                   همچو نى دان مرکب کودک هلا

شرح این را گفتمى من از مرى                   لیک ترسم تا نلغزد خاطرى‏

نکته‏ها چون تیغ پولاد است تیز                   گر ندارى تو سپر واپس گریز

پیش این الماس بى‏اسپر میا                      کز بریدن تیغ را نبود حیا

زین سبب من تیغ کردم در غلاف                 تا که کج‌خوانى نخواند بر خلاف

 

در ابیات بالا مولانا شرح چگونگی این در صورت ها و در نامها درگیر بودن انشان را میدهد. یعنی چه در تله ی صورت بودن و در رها شدگی معنا نبودن؟ خیال انسانی اگر چه قابل رویت نیست ولی تو جهانی بر خیالی بین روان. تمام صلح و جنگ و فخر وننگ آدمیان را در این دنیا ان خیال راهبری میکند. آدمیان را می بیند که دراین دنیا چون کودکان با هم به دعواهای بیهوده می پردازند و وهم و فکر وحس و ادراکشان وسیله های این بازی کودکانه اند. حال اگر دل و جان و روح آدمی برتری می یافت این جنگ و صلح ها به حاشیه رانده میشد. 

جنگ خلقان همچو جنگ کودکان                جمله بى‏معنى و بى‏مغز و مهان‏

جمله با شمشیر چوبین جنگشان              جمله در لاینفعى آهنگشان‏

 

این جهان همچون درخت است اى کرام        ما بر او چون میوه‏هاى نیم‌خام‏

سخت گیرد خامها مر شاخ را                     ز انکه در خامى نشاید کاخ را

چون بپخت و گشت شیرین لب‏گزان             سست گیرد شاخها را بعد از آن‏

چون از آن اقبال شیرین شد دهان                سرد شد بر آدمى ملک جهان‏

سخت‏گیرى و تعصب خامى است                تا جنینى کار خون آشامى است‏

 

این جهان را به درختی مانند کرده که ما میوه هایش هستیم. تا نارسیم به شاخه ها سخت می چسبیم و میوه ی رسیده کارش رها شدن است. از درخت می کند و خود را ازاد می کند.انسانهای سخت گیر و متعصب میوه ی خام هستند مثل جنین که نارس است و باید خون بخورد. انسان به معنا که میرسد به افقهای بازتر دست پیدا میکند و ملک این جهان بر او سرد می شود. به یاد سخن مولا علی افتادم: که این جهان را سه طلاقه کرده بود. 

هر نفس نو مى‏شود دنیا و ما                     بى‏خبر از نو شدن اندر بقا

عمر همچون جوى نو نو مى‏رسد                 مستمرى مى‏نماید در جسد

در وجود آدمى جان و روان                         مى‌رسد از غیب چون آب روان

حال هر روزى به دى مانند نى                     همچو جو اندر روش کش بند نى

شادى هر روز از نوعی دگر                         فکرت هر روز را دیگر اثر

 

نو شدن دنیا اینکه دنیا مانند جوی آب است و هی نو نو می شود و عمر ما نیز همینگونه. جوی آب اگر چه یک ماهیت دارد ولی همان ماهیت دایم در حال رفتن و نو شدن است. دنیا ساکن نیست روان است و ما نیز. در عین حال ساکن روان است. به همین دلیل است که حال ادمی دگرگونه می شود هر روز یک حال دیگر را تجربه می کند. 

چون که بیرنگى اسیر رنگ شد                   موسیى با موسیى در جنگ شد

چون به بیرنگى رسى کآن داشتى              موسى و فرعون دارند آشتى

ما نه مرغان هوا، نه خانگى                        دانهء ما دانهء بی‌دانگى‏

آنچه تو گنجش توهم میکنى                      زآن توهم گنج را گم مى‏کنى‏

چون عمارت دان تو وهم و رای‌ها                 گنج نبود در عمارت جایها

در عمارت هستى و جنگى بود                   نیست را از هستها ننگى بود

این جهان خود حبس جانهاى شماست        هین روید آن سو، که صحراى شماست

این جهان محدود و آن خود بى‌حد است        نقش و صورت پیش آن معنى سد است

این جهان زندان و ما زندانیان                     حفره کن زندان و خود را وارهان

ای غریب‌افتادگان بى‌نوا                            یاد آرید از وطن و از اقربا

عرشیان را بر شما سوزد جگر                     کز چه قعر چاهتان گشته مقر؟

 

رنگ بی رنگی رنگ خداست: صبغه الله. مثل نور که بی رنگ است اما متشکل از تمام رنگهاست: الله نور السموات و الارض. و اگر ما به بی رنگی برسیم جنگها پایان می پذیرد چون در ان بی رنگی همه موسی هستند و فرعونی نیست که با موسیی در جنگ شود. این جهان را به زندان تشبیه کرده که ما زندانیان آنیم و اگر از این محدود به در آییم به بی حدی صحرای ملکوت می رسیم . ما اینجا غریبیم بر ما که در این دنیا دل خوش کرده ایم و جا خوش کرده ایم نهیب می زند که ای غریب افتادگان بی نوا از وطن مالوف یاد کنید و از خویشانتان. و می گوید که دل فرشتگان الهی بر شما می سوزد چرا که شما آسمانی هستید اما قرارگاه (جایی که کخل آرام و قرار است) خود را در قعر چاه دنیا دیده اید و شاخ این دنیا را مثل آن میوه ی نارس چسبیده اید.

غربت ما...    این دنیا ...   دست فراموشی...   

   + ; ۱٢:٠۱ ‎ب.ظ ; ۱۳۸۸/۸/٢٢
comment نظرات ()